ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, 19 Kasım’da Çin’in Shenzhen kentinde tarihi bir üçlü zirve gerçekleştirdi. İlk kez aynı masada resmî görüşme yapan üç liderin gündeminde nükleer silahlar, Ukrayna savaşı, küresel güvenlik ve uluslararası ekonomik ilişkiler vardı. Yaklaşık 90 dakika süren görüşme, dünya siyasetinin yanı sıra küresel ticaretin geleceği açısından da yakından takip edildi.
Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında düzenlenen buluşma, son yıllarda farklı alanlarda karşı karşıya gelen ABD, Çin ve Rusya liderlerini aynı masada bir araya getirdi.
Zirvenin önemi yalnızca üç ülkenin siyasi ve askerî gücünden kaynaklanmıyor. ABD ve Çin arasındaki ticaret politikaları, Rusya’ya uygulanan yaptırımlar ve Orta Doğu’daki enerji güvenliği sorunları, dünyanın pek çok ülkesindeki üreticileri ve ihracatçıları doğrudan ilgilendiriyor.
Görüşme, Çin’in ev sahipliğinde Shenzhen’deki Kylin Villa yerleşkesinde gerçekleştirildi.
Şi Cinping, Trump ve Putin’in katıldığı toplantı yaklaşık 90 dakika sürdü. Liderler görüşmeye geçmeden önce kameralar karşısında açıklamalarda bulundu; ardından müzakereler kapalı kapılar ardında devam etti.
Trump, üçlü görüşme öncesinde hem Putin hem de Şi ile ayrı toplantılar yaptı. Putin ile yaklaşık 35–40 dakika görüşürken, Çin lideriyle yaptığı ikili görüşme yaklaşık bir saat sürdü.
Çin, buluşmayı büyük güçler arasında diyaloğun sürdürülmesi açısından önemli bir diplomatik adım olarak değerlendirdi.
Üç liderin açılış konuşmaları, görüşmeye hangi önceliklerle yaklaştıklarını ortaya koydu.
Donald Trump, toplantıyı tarihi bir gelişme olarak nitelendirerek “Gerçekten tarih yazıyoruz.” dedi. ABD, Rusya ve Çin’in nükleer silahların azaltılması ve kullanılma riskinin düşürülmesi konusunda görüşmek için özel bir konumda bulunduğunu belirtti.
Şi Cinping, büyük güçler arasındaki ilişkilerin dünya barışı bakımından taşıdığı öneme dikkat çekti:
“Büyük güçler uyum içinde yaşadığında dünya barış içinde olur. Çatıştıklarında ise dünya kargaşaya sürüklenir.”
Çin lideri ayrıca ülkelerin birbirlerinin hassasiyetlerine saygı göstermesi, krizleri önleyecek iletişim mekanizmaları geliştirmesi ve anlaşmazlıkları diplomasi yoluyla çözmesi gerektiğini ifade etti.
Vladimir Putin ise ABD, Çin ve Rusya’nın uluslararası barış ve güvenliğin korunmasında ortak sorumluluğa sahip olduğunu söyledi. Ukrayna’daki savaş da dahil olmak üzere bölgesel çatışmaların çözümünde üç ülkenin ortak çıkarları bulunduğunu belirtti.
Açıklamalar, liderlerin diyaloğun önemini vurguladığını gösterse de temel anlaşmazlıkların ortadan kalktığı anlamına gelmiyor.
Zirvenin en önemli başlıklarından biri nükleer silahların kontrol altına alınmasıydı.
ABD ile Rusya arasındaki son büyük nükleer silahların sınırlandırılması anlaşması olan New START’ın Şubat 2026’da sona ermesi, yeni bir uluslararası düzenleme ihtiyacını gündeme taşıdı.
Trump, Çin’in de katılacağı daha kapsamlı bir nükleer silah kontrolü sürecini destekliyor. Ancak Çin’in nükleer silah kapasitesi ABD ve Rusya’nın oldukça altında bulunuyor. Bu farklılık, üç tarafın ortak bir anlaşmada buluşmasını güçleştiren konular arasında.
Şi Cinping ise nükleer silahların zaman içinde tamamen ortadan kaldırılması gerektiğini belirterek nükleer savaşın önlenmesi çağrısı yaptı.
Ukrayna savaşı da görüşmelerin önemli gündem maddelerinden biriydi.
Kremlin Dış Politika Danışmanı Yuri Uşakov, Trump ile Putin’in zirve öncesindeki ikili görüşmesinde Ukrayna’daki savaşın ve ABD–Rusya ilişkilerinin ele alındığını doğruladı.
Ancak Ukrayna konusunda bir ateşkes, barış anlaşması veya yeni bir takvim açıklandığı doğrulanmadı.
Zirvenin ekonomik açıdan en dikkat çekici boyutu, ABD ile Çin arasındaki ticaret ilişkileri ve küresel tedarik zincirlerinin geleceğiydi.
Trump ile Şi’nin ayrı görüşmesinde iki ülke arasındaki ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi, ticari anlaşmazlıkların yönetilmesi ve iletişimin güçlendirilmesi konuları gündeme geldi.
Şi Cinping, ABD–Çin ilişkilerinin genel olarak istikrarlı ve olumlu yönde ilerlediğini belirtti. Tarafların ticaret alanındaki anlaşmazlıkları iletişim yoluyla ele alması gerektiğini ifade etti.
Üçlü zirvede ise Çin lideri, ekonomik ilişkilerin koparılması ve sanayi tedarik zincirlerinin bozulması yerine iş birliğinin geliştirilmesi çağrısında bulundu.
Enerji güvenliği de görüşmelerde öne çıkan başlıklardandı.
Trump, Şi ile yaptığı ikili görüşmede ABD ve Çin’in Hürmüz Boğazı üzerinden enerji akışının sürmesini istediğini söyledi. Bölgede yaşanan güvenlik sorunları nedeniyle bu açıklama, petrol sevkiyatı ve uluslararası taşımacılık açısından önem taşıyor.
Putin de üç ülkenin gıda ve enerji güvenliğini ele alması gerektiğini belirtti.
Yapay zekâ ve teknoloji alanında ise ABD–Çin ilişkilerindeki mevcut kısıtlamalar gündemde kalmaya devam ediyor. Şi, ikili görüşmede yapay zekâ güvenliği konusunda iletişimin güçlendirilmesi ve teknolojinin insan kontrolünde tutulması gerektiğini dile getirdi.
Bununla birlikte zirve sonrasında yeni bir gümrük tarifesi anlaşması, yaptırımların kaldırılması veya çip ihracatı kısıtlamalarının değiştirilmesine ilişkin ortak karar açıklanmadı.
Tarihi buluşmanın ardından üç lider ortak bir basın açıklaması yapmadı. Görüşmenin tamamlanmasını izleyen ilk açıklamalarda bağlayıcı bir üçlü anlaşma veya imzalanmış ortak ticaret kararı duyurulmadı.
Buna karşılık liderlerin kamuoyuna yansıyan mesajları birkaç konuda yoğunlaştı: Büyük güçler arasında diyaloğun sürdürülmesi, nükleer risklerin azaltılması, bölgesel çatışmaların diplomatik yollarla ele alınması ve ekonomik ilişkilerde istikrarın korunması.
Çin tarafı ayrıca düzenli üst düzey temaslar kurulmasını ve kriz iletişim mekanizmalarının geliştirilmesini önerdi.
Ancak bu öneriler ile resmen kabul edilmiş kararlar arasında ayrım yapmak gerekiyor.
Zirvenin şu aşamadaki en somut sonucu, üç ülkenin liderlerinin ilk kez bu formatta doğrudan görüşmesi oldu. Görüşmenin kalıcı siyasi veya ekonomik sonuçlar doğurup doğurmayacağı, bundan sonraki temaslarda alınacak kararlara bağlı.
ABD, Çin ve Rusya’nın aldığı kararlar yalnızca bu üç ülkeyi etkilemiyor. Gümrük tarifeleri, enerji fiyatları, teknoloji ticareti ve uluslararası ödeme koşulları üzerinden dünya pazarlarında geniş sonuçlar doğurabiliyor.
Türk ihracatçıları açısından özellikle üç gelişme önem taşıyor.
Birincisi, ABD–Çin ticaret ilişkilerinin yönü. İki ülke arasındaki tarifelerin veya ticaret kısıtlamalarının değişmesi, üçüncü ülkelerdeki tedarikçilerin rekabet koşullarını etkileyebilir. Türk firmaları açısından bazı sektörlerde yeni fırsatlar oluşabileceği gibi farklı pazarlarda rekabet de artabilir.
İkincisi, enerji ve lojistik güvenliği. Hürmüz Boğazı’ndaki gelişmelerin enerji sevkiyatını etkilemesi, yakıt maliyetleri ve deniz taşımacılığı üzerinde baskı oluşturabilir. Bu nedenle bölgedeki diplomatik gelişmeler, özellikle uzak pazarlara çalışan ihracatçılar için önem taşıyor.
Üçüncüsü, Rusya’ya yönelik yaptırımlar ve uluslararası ticaret kuralları. ABD–Rusya ilişkilerinde ilerleme sağlanması durumunda yaptırımların geleceği yeniden gündeme gelebilir. Ancak mevcut kısıtlamalarda resmî bir değişiklik yapılmadıkça firmaların yürürlükteki kurallara göre hareket etmesi gerekiyor.
Shenzhen’deki buluşma dünya ticaretinde hemen yeni bir dönemin başladığını göstermiyor. Bununla birlikte üç büyük gücün aynı masada konuşması, önümüzdeki dönemde ekonomi ve dış ticaret gündeminin hangi başlıklar etrafında şekillenebileceğine ilişkin önemli işaretler taşıyor.
İhracatçılar için asıl mesele, zirvenin siyasi görüntüsünden çok, bu görüşmelerin ardından gümrük tarifelerinde, enerji piyasalarında ve ticaret kurallarında somut bir değişiklik olup olmayacağını takip etmek.